Coğrafyamızın yetiştirdiği en büyük düşünür, Aristo ve Farabi\\\\\\\'den sonra üçüncü öğretmen olarak bilinen Filozof Ehmedê Xani Ulus-Devlet kurgusunu işlediği onlar destanı Mem û Zin eserinin birçok şifrelerden oluştuğu bugün birçok bilim adamlarının ileri sürdüğü ortak fikirdir.

Mem û Zin salt bir mesnevi şeklinde yazılmış bir aşk öyküsü şeklinde görmek tamamen yanlıştır. Zira Mem û Zin eserinin bir mesnevi aşk öyküsü şeklinde görünümü doğrudur. Ancak içerik olarak bu eser aslında bir kurtuluş reçetesidir. Burada bir Ulus-Devlet tezi işleniyor. Onlar destanı Mem û Zin\\\\\\\'de bireylere telmih sanatıyla değişik sıfatlar yükleniyor. Örneğin; Sti(sitrik) yıldız anlamlı ve hukuk simgesidir. Zin (sin) ayça yüzlü sultan özgürlük simgesidir. Tacettin, otorite simgesidir. Diğer bireylere de bir simge verilmiştir.
Ehmedê Xani 300 yıl önce 1695 yılında tamamladığı bir aşk öyküsü görünümündeki Mem û Zin eseri aslında telmih sanatıyla Ulus-Devlet teması işlenmesi dâhiyane bir buluştur. Xani\\\\\\\'nin 300 yıl önce ortaya attığı Demokratik, özgürlükçü hukuk devlet yapısını günümüzde birçok ülke uygulamaktadır.
Xani telmih sanatına başvurarak Mem u zin serüvenini "on aktör ve aktristen" oluşturmuştur. Eserin, Hz Musa\\\\\\\'nın kutsal kişiliğine sevdalanıp, her anlamlı ifadesini Hz. Musa\\\\\\\'nın "On emir" gibi on heceli olmasına dikkat etmiştir. Öylece ulusçu Hz. Musa\\\\\\\'nın on sayısını kullanmıştır.

Xani\\\\\\\'nin onlar destanında kullandığı şiir on hecelidir.

Kitabın başyazısı Allah adı
Vallahi eksik kılır o olmadan onun adı

O nasıl ki aşktan u***** verdiyse başlangıçta
Kendisine güzel bir ilişki kesmek ve sonuçta

Mef  ü  lün /  Me  fa  i  lün /  Fa  ü  lün
  1    2   3       4     5   6   7      8    9  10

Görüldüğü gibi aruz vezni on hecelidir. Xani bunun inceliklerini ancak Nizami, Cami ve Ömer Hayyam\\\\\\\'ın çok iyi anladığına vurgu yapar. On sayı heceli her mısranın Tora\\\\\\\'dan geldiği sık sık Xani vurgu yapar. (Hz. Musa\\\\\\\'ya iletilen ve İbrani halkına yol gösteren Allah tarafından iki sele taşı üzerine yazılan On emir şöyledir: 1. Allah\\\\\\\'tan başka ilâhların olmayacak. 2. Kendin için oyma put yapmayacaksın. 3. Allah\\\\\\\'ın ismini boş yere anmayacaksın. 4. *****artesi günü hiçbir iş yapmayacaksın. 5. Babana ve anana hürmet edeceksin. 6. Adam öldürmeyeceksin. 7. Zina etmeyeceksin.8. Çalmayacaksın. 9. Yalan şahitliği yapmayacaksın. 10. Komşunun hiçbir şeyine göz dikmeyeceksin)
Tez destanın mekân ve zaman şeridinin göz önüne serildiğinde rol verdiği tüm ilgili birey sayısı ondur. Bunlar Zeydin Bey, Siti, Zin, Heyzebun, Tacettin, Mem, Arif, Çeko, Beko, Gurgin.

Xani mekânı işlerken, zamanı belirtirken, serüveni işlerken sıkça Hz Musa\\\\\\\'yı anımsatıyor. Ve diyor ki, "Saklı duam hep Mem\\\\\\\'in söylediklerimin, çizdiklerimin "on emir" şifasına bağımlı olmasıdır." Musa tarihte İbrani halkını bununla yeniden örgütleyip, ümitle vaat edilmiş topraklara ulaştırmıştır. Ve bir ulus yaratmıştır. Sonuç olarak Xani, onlar destanını Mem û Zin Kutsal kuran içeriğinden esinlenmiştir. İnançların özüyle iç içedir.(1)
(1) Xanilog Şerafettin Eryılmaz\\\\\\\'ın
söyleyişinden.