Ehmedé Xani yaşadığı dönemlerde insanın aile ve toplum içindeki yaşayış biçimini irdelemiş insanın nasıl bir varlık olduğunu keşif ederek bazı tahlillerde bulunmuştur. Ehmedé Xani insanın kainat içerisinde çok saygın bir yere sahip olan birer canlı olduğuna vurgu yaparak,insanın kutsallığına  değinmiştir.Yaşadığı dönemde insanı en iyi şekilde anlatan bir şiiri de kaleme almadan edememiştir.                  Dediğimiz harf bir nakıştır ki,incemi ince          Ne var ki amaç ve anlamı derincedir derince                   Gerçi senin tarafından görünüşte küçük gösterilmiş o          Ama aslında bir nakıştır ki en büyük kalemden çıkmıştır  o                    Onda bulunur hem görünen,hem görünmeyen şeyler          Onda gözükür hem yücelikler hem ayıplanan şeyler                   İnsanın kendisi hem karanlıktır hem de ışıldak          Adem yakındır sana,hem de uzak                   Alemde var olan çeşit, çeşit varlıklar          Hepsi insan türüne bağımlıdır onlar                    Dönüp dolaşarak işleyen bu çark ki koskocaman          Ve göz kamaştırıcı bu gezgin saray,bu divan                  Bunca değerli şeyler ve nimetler          Bunca giysiler ve de yiyecekler                    Madenler; bitkiler ve hayvanlar          Amaçlananlar,muratlar ve de arayanlar                    Hepsi bizler için işler durumdadır.          Ve hepsi bizler için yük altındadır.  Ehmedé Xani’nin yukarıdaki dizelerinden anlaşılıyor ki Xani çok derin ve bilgin bir kişiliğe sahiptir.Onun düşüncesi gönümüzdeki revaçta olan düşüncelerdir.Xani’ye göre insan kainat içerisinde küçücük bir harf olarak görünse de,kainatın efendisidir.İnsanlar aydınlandıkça karanlıktan uzaklaşır.Yani karanlığı aydınlığa çevirir ve böylelikle insan olmaya yaklaşır.Eski çağlardan beri coğrafyamızda insanlarımızın ata inancı olan Zerdüşt de karanlık cehalet ve kötülüğün simgesidir.Karanlığı hapis eden aydınlıktır.O ise ilmin güzelliğin doğruluğun kendisidir.Sonsuz enerji ise Ahura Mazdanın iyilik tarafı görünen çehresidir.  İslam atmosferinde aydınlık,nur yüce ilahtır.İlahın en büyük vasfı ilimdir.Xani de diyor ki;” İlah, ilmi sayesinde bu koca kainatı ve onu anlamlandıran insanı yarattı” diyor. İnsan oğlu zaman zaman  Adem Peygamber gibi günahkardır.Ademe yakın veya uzak olmak insana bağlıdır. Allah insanı kutsal bir varlık olarak yaratmıştır.İnsanın insana saygısı Allah’a saygıdır.Allah tarafından yaratılan kutsal varlık olan  insanın düşüncesini hapis etmek,haklarını gasp etmek Allah’ı yok saymakla eş anlamlıdır.Xani diyor ki;” insan oğlunun vardığı ilim kriterleriyle değerlendirdiğinizde sıradan düşünceler gibi görmek u*****suzlukla eş anlamlıdır”.  17.asırda İslam coğrafyası “bir lokma bir hırka” sevdasında kap karanlık bir tablo çizerken Ehmedé Xani  insan oğlunun önünü açıyor.Tüm düşünce bentlerini yıkarak tüm varlıkları insan oğlunun yararına açıyor.Canlı yaşamı her türlü düşüncenin önünde görüyor.”Yaşam aydınlanma yararlanma ibadet gibi algılanmalıdır” diyor.  Xani;” inanan insan ve inanmayan insanda ortak olarak görünen Allah’tır” diyor.Allah insanı eşit yarattığı için inanan insanın, inanmayan insandan hesap sorması da söz konusu değil ,ve onu yadırgayamaz. Çünkü Allah Adem’i topraktan yaratırken bütün meleklerin kıblegahının Adem olduğunu da açıklamaktadır.O halde insan olarak kutsal yaratıldığımız için Xani’ninde Mem’i (halkı) kıblegah olarak tanımlaması çok yerinde ve isabetli olduğunu da söyleyebiliriz.”Çünkü insan hür bir varlık olarak en çok Allah’a benzeyendir.İnsan oğlu iyiyi ,kötüyü, doğruyu, çirkini ayırt etme yeteneğine sahiptir.O yüzdende mesuliyetli bir varlıktır.Yaptıklarının hesabını yaratanına onaylatmak zorundadır.Diyebiliriz ki insan bu alemin efendisi,hür iradenin benzeridir.Allah bir kumaş ise insan da o kumaşın bir parçasıdır,diyebiliriz”.  Xani ;”insan çamurdan yapılmıştır,insanı bir seramik heykeline Allahı’da  bir heykeltıraşa benzetmektedir”. İnsan dört unsurdan; toprak,su,ateş ve havadan yaratılmıştır .Kısacası, Xani insan’ı evrenin odağı olarak görür.İnsan iradesinin merkezi akıl olduğunu belirtiyor.Evet insan oğlunun ne kadar kutsal bir varlık olduğunu anlatan Ehmedé Xani  insanın okudukça aydınlanacağını ve bu aydınlanmayla çağımızın karanlıklarını yıkacağını,bu anlamıyla insanın hürleşeceğine vurgu yapmaktadır.  Ehmedé Xani yaşadığı dönemde insan oğlunun aydınlanmadan kurtuluşunun söz konusu olamayacağını her defasında eserlerinde işlemiştir..Bende öyle inanıyorum ki bu dönem insan oğlunun hürleşme dönemidir.Hiç bir güç ve kuvvet insanlarımızın hürleşmesini engelliyemez.Hele hele Kürtler kendi Xani babalarına yakışacak bir şekilde örgütlendikleri günümüzde,okuma,araştırma ve aydınlanma gerçeğiyle hürleşme sürecini daha da derinleştirecekleri açığa çıkmıştır.